Türkiyeli Yahudilerin geçmişi bu arşivde

Türkiyeli Yahudilerin geçmişi bu arşivde

Araştırmacı Murat Sanus, kurduğu Tireli Yahudiler adlı internet sitesinde, bölgede yaşayan Yahudi halkının, 1800’lü yıllardan bugüne kadarki geçmişini kayıt altına alıyor. Fotoğrafların, evlilik kayıtlarının, karnelerin olduğu, soyağaçlarının bulunduğu arşiv, bir bölgeyi kapsıyor olmasına karşın, dünyadaki “en detaylı, en kompakt” arşiv olarak nitelendiriliyor ve Türkiye coğrafyasındaki Yahudi kültürüyle ilgili önemli bilgiler sunuyor.

Murat Sanus, sitede arşiv çalışmasına başlama nedenini “Kent kültürümüze yadsınmaz katkılar sağlayan bu cemaate gönül borcumuzu ödemek ve torunlarına, atalarını anlatabilmek, soyağaçlarını sağlayabilmek amacıyla yola çıktık” diye anlatıyor.

3 yıllık periyotta 150 bini aşkın belgenin incelenmesiyle oluşturulan sitede 1800’lü yıllardan başlayarak 7 bin 500 kadar Yahudi vatandaşın bilgileri bulunuyor.

yahudiler2

Bölgedeki Yahudi geçmişi ise sitede şöyle özetleniyor:

“Yahudilerin ilk olarak Tire’ye yerleştiği tarih ise kesin olarak bilinmemektedir. Avram Galante’ye göre, Büyük İskender döneminde sürgün edilen Yahudiler’in bir bölümü İzmir ve Tire’ye yerleşmiştir. Yine, 14. ve 15. yüzyıllara ait kitabelerde Tire Yahudileri’nden bahsedildiğini aktarır. Araştırmamıza konu olan Yahudi ailelerin çok büyük kısmı ise, 31.03.1492’de Kraliçe I. Isabel ve Kral II. Ferdinand tarafından imzalanan Elhamra Kararnamesi sonrasında İspanya’dan sürülen Sefarad Yahudilerince oluşturulmuştur. Sonraki dönemlerde, nüfus sayıları inişli çıkışlı bir grafik izlese de, Tire’deki Yahudi sayısı her zaman kayda değer bir cemaat olma niteliğini devam ettirmiştir. 1948 yılında İsrail Devleti’nin kurulmasıyla birlikte, ilk 3 yıllık periyotta yaklaşık 35.000 Türk Yahudisi anavatanlarına göç etmiş olup, Tire de bu göç dalgasından nasibini almıştır. 1960 yılına gelindiğinde, ilçede yok denecek kadar azalan Yahudi popülasyonu, 2009 yılında, Eczacı Sami lakaplı Sami Beja (Günel)’in vefat etmesiyle son bulmuştur.”

yahudiler3

Tire Belediyesi’ne danışmanlık yapan Sanus, Kent Arşivi’nde araştırma yaparken karşılaştığı evlilik sözleşmeleriyle bu arşivi oluşturmaya başlamış. Sanus, Yahudi kültürüyle ilgili yayın yapan Avlaremoz* adlı internet sitesine verdiği söyleşide çıkış noktasını “1920’li, 1930’lu yıllarda gerçekleştirilen evliliklerde Yahudi vatandaşlarımızın fotoğrafları Avrupa’da, Amerika’da yaşayanlara benziyordu. Küçük bir kasabada son derece şık insanlar. Ayrıca Müslüman vatandaşlarımız sözleşmelerin çok büyük kısmına isim mührü vururken, Yahudiler isimlerini yazıp imzalarını atıyorlardı, yani bir çoğu okuma yazma biliyordu. Bu beni çok etkiledi ve araştırmamı derinleştirmeye karar verdim” diye anlatıyor.

yahudiler4

Arşiv çalışmaları arasında en etkilendiği olaysa şöyle:

“O kadar enteresan şeyler yaşadım ki… Örneğin, artık dostum olan ve bana çok yardım eden bir kişinin babasının zamanında bir ikiz kardeşi olduğunu ve küçük yaşta vefat ettiğini saptadım. Babası henüz bir hafta önce vefat etmişti ve kendisine bu konudan hiç bahsetmemişti. Acaba neden bahsetmemişti, yoksa o da mı bilmiyordu. Bu soruların cevabını bir haftayla kaçırdık. Yine bir başka kişinin dedesinin bir aile tarafından evlatlık olarak büyütüldüğünü belirlemiştim. Torunu yıllardır bir soyadına ait sanıyordu kendisini ama aslında başka bir ailedendi. Uzaya çıkan ilk Yahudi olan ve dönüşte Columbia uzay mekiğinin düşmesi sonucu yaşama veda eden Ilan Ramon’un eşi Rona’nın ailesi de Tire’nin köklü ailelerinden Barsimantov’lardır. Anlatacak o kadar çok hikayem var ki…”

yahudiler5Tire’deki Yahudi geçmişiyle ilgili çalışmalar sadece söz konusu siteyle sınırlı değil. Murat Sanus, 2015 yılında “Tire Yahudileri – Resmi Evlilik Kayıtları, Dini Evlilik Kayıtları,  Defin Kayıtları, Okul Kayıtları” adı altında bir kitap yayımladı. Mülkiyeti Tire Belediyesi’ne ait olan, uzun yıllar Bechor Moshe Kalomiti ve ailesinin oturduğu köşkün, Tire Yahudi Müzesi’ne dönüştürülmesi için çalışmalar sürüyor.

Ayrıca Murat Sanus, Tire Yahudilerini anlatacağı iki bölümlük bir belgeselin çalışmalarını yütürüyor. Yönetmenliği Fatih Aycı, senaryosunu Murat Aslan’ın yaptığı belgeselin yapımcısı ise Sadık Deveci. Çekimleri devam eden belgeselin tanıtım filmi ise Youtube üzerinden yayımlandı:

* Avlaremoz hakkında: 

İnternet sitesinde yayın şu ifadelerle tanıtılıyor:

“Avlaremoz adını Judeo Espanyol’dan alıyor ve Kayades’e karşı “avlaremoz!” yani “konuşalım!” diyor. Temelde antisemitizmi dert edinmekte bir araya gelen; Türkiye’de antisemitizme karşı tutumların, Yahudilerin ve tarihlerininin görünürlüğüne katkıda bulunmak umuduyla; Yahudi olan, Yahudi olmayan, az Yahudi, çok Yahudi, bazen Yahudi birkaç kişi ile yola çıktık. Sizlerin de desteğini, takibini ve ilgisini bekleriz!”

Hazırlayan: Aslı Uluşahin

İlginizi Çekebilir

Yorum Yaz

E-postanız paylaşılmaz. * işaretli alanların girilmesi zorunludur.

İptal