CIA, ‘Doktor Jivago’yu gizlice nasıl yayımladı?

CIA, ‘Doktor Jivago’yu gizlice nasıl yayımladı?

Boris Pasternak’ın ünlü romanı “Doktor Jivago”, Sovyet sistemine yönelttiği eleştirilerden ötürü, Sovyetler Birliği’nde ancak 1988 yılında yayımlanabilmişti. Ama CIA de aynı nedenle kitabın Sovyetler Birliği’nde okunmasında yarar görmüş ve romanın Rus dilindeki ilk basımını hazırlatmıştı.

1958 Eylül’ünün başlarında, Hollandalı gizli servis ajanı Joop van der Wilden, evine, küçük bir kahverengi paketle geldi; pakette, CIA’in Batı ile Sovyetler Birliği arasındaki mücadelede kullanacağı “en son silah” vardı. Bu “silah”, gelişmiş askeri teknolojinin yeni bir ürünü değil, bir kitaptı: “Doktor Jivago”nun Rusçadaki ilk basımının bir kopyası.

doktor4Van der Linden, kitabın gizlice yapılmış bir basımını bulmuş ve CIA’ye aktarmıştı. CIA’in planı, o sıralar Belçika’da düzenlenmekte olan Brüksel Evrensel ve Uluslararası Fuarı’na gelecek Sovyet ziyaretçilere “Doktor Jivago”nun birkaç yüz baskısını elden dağıtmaktı. Pasternak uzun süredir Rusya’nın önde gelen şairlerinden biriydi ve Sovyet ziyaretçilerin birçoğunun onun tek romanını okumak isteyeceğini düşünmek akla yatkındı. Bazılarının kitabı ülkelerine götürüp arkadaşları arasında dağıtacağı, bazılarının kitabı kopya edip bu “samizdat” kopyaları daha da geniş gruplara yayacağı umuluyordu.

Öte yandan, romanının Sovyetler Birliği’nde hiçbir zaman yayımlanmayacağını bilen Pasternak, daktilo edilmiş metinleri 1956’da birkaç yabancıya vermişti. Bunlar arasında İtalyan komünist Sergio D’Angelo da vardı. Moskova’da gazeteci olarak bulunan D’Angelo, aynı zamanda İtalyan yayıncı ve komünist Giangiacomo Feltrinelli için de çalışıyordu.

D’Angelo bir hafta sonra kitabın metniyle birlikte Moskova’dan Doğu Berlin’e uçtu ve orada Feltrinelli’ye teslim etti. Sonunda, Sovyet yetkililerin ve İtalya Komünist Partisi’nin kitabı basmaması yönündeki baskılarına direnen Feltrinelli, “Doktor Jivago”nun İtalyanca çevirisini 1957 Kasım’ında yayımladı.

doktor5Bu arada, İngilizlerin MI6 olarak bilinen gizli haberalma örgütü de Pasternak’ın romanının bir kopyasını elde etmeyi başarmış ve CIA’e iletmişti. CIA de kitabın Rusça baskısının Hollanda’nın başkenti Lahey’de bulunan bir yayınevi eliyle yayımlanmasını sağlamıştı. Bu yayının ABD’yle açıktan açığa bağlantılı olmasını istemedikleri için başka bir ülkeyi seçmişlerdi.

Bu “operasyon”da Joop van der Linden’in aracı olarak kullanılmasının nedeni ise, Van der Linden’in Lahey’deki yayıncıyla İkinci Dünya Savaşı sırasında Hollandalıların Alman işgaline direnişinde kurulmuş bir yakınlığının olmasıydı.

Böylece, romanın CIA tarafından Hollanda’da yayımlatılan Rusça basımı, Brüksel Fuarı’ndaki Vatikan pavyonunda Rus mülteciler tarafından Sovyet ziyaretçilere dağıtıldı. Çok geçmeden, fuar alanının çeşitli köşelerinde kitabın mavi keten bezinden ciltlerine rastlanmaya başladı. Kitabı alan Sovyet ziyaretçiler daha kolay gizlemek için cildi kopartıyor, sayfaları da yırtarak ceplerine dolduruyorlardı.

“Operasyon”dan haberdar olan Pasternak ise Paris’teki bir dostuna şunları yazıyordu: “’Doktor Jivago’nun özgün dilinde basıldığı doğru mu? Anlaşılan, Brüksel fuarındaki ziyaretçiler kitabı görebildiler.”

Ne var ki, bu “operasyon”dan herkesin mutlu olduğu söylenemezdi. “Doktor Jivago”yu Hollanda’da yayımlayan yayınevi kitabın telif haklarını satın almış olan Feltrinelli’den izin almamıştı. Feltrinelli, yayınevini mahkemeye vermekle tehdit ediyordu. Patlak verebilecek bir skandal, CIA’in işin içinde olduğunu açığa çıkarabilirdi. O yüzden, Feltrinelli’yle uzlaşılmak zorunda kalındı.

doktor6CIA, ileride bu tür sorunlarla karşılaşmamak için, kitabın özgün dilindeki basımını kendisi yapmaya karar verdi ve ABD’de, sahte bir Fransız yayınevinin adı altında karton kapaklı bir “Doktor Jivago” yayımladı. Bu kitabın kopyaları 1959’da Viyana’da komünist örgütler tarafından düzenlenen Dünya Gençli ve Öğrenci Festivali’ne katılan Sovyet ve Doğu Avrupalı öğrencilere dağıtıldı. Sovyetler Birliği’nden festivale gelen gençlere “eşlik eden” Sovyet görevlilerin onlara, “Kitabı alıp okuyun, ama kesinlikle ülkeye götürmeyin!” dedikleri söyleniyordu.

1958’de Pasternak’a Nobel Edebiyat Ödülü verildiğinde ise, Sovyetler Birliği Komünist Partisi Birinci Sekreteri Nikita Kruşçev, Pasternak’a, “Ödülü almaya gidersen ülkene geri dönemezsin” diyecek; Pasternak da ödülü geri çevirmek zorunda kalacaktı.

Bir yazar ve romanının, dönemin iki süper gücü ABD ve Sovyetler Birliği arasındaki Soğuk Savaş’ta yaşadığı serüvenin öyküsü böyleydi.

Pasternak, 1960 yılında 70 yaşında hayata veda ettiğinde cenaze törenine binlerce kişi katıldı. “Doktor Jivago” dünyanın dört bir yanında milyonlarca sattı. Ama Sovyetler Birliği’nde ancak Mihail Gorbaçov önderliğindeki “perestroyka” reformları sırasında, 1988’de yayımlanabildi.

İlginizi Çekebilir

Yorum Yaz

E-postanız paylaşılmaz. * işaretli alanların girilmesi zorunludur.

İptal